Makalamyň epigrafy hökmünde latyn sözlerini almagym tötänlik däldir, has takygy ol bu dile çykarylan höküm bolup, onda şeýle diýilýär: “Etrusk okalmaýar”.
Hakykatdanam, orta asyrlarda ýa-da galkynyş zamanasynda we şu güne çenli belli dilleriň haýsydyr biriniň esasynda ony okamak synanyşyklary şowsuz boldy (E.A. Koparew, 2012). Bu söz, Etrusk dilini slawýanlaryň Köne Wallah ýazgysy bilen kesgitlemäge synanyşan E.A. Koparewiň özüne-de degişlidir. Öz gezeginde Köne wala ýazgylary –da meniň açyşlaryma görä Gökteke runalarynyň çekimsizlerine esaslanýar, ýöne, bu aýratyn bir makala üçin täze mowzukdyr.
Şeýlelik bilen, Etrusklylar Apennin ýarym adasynyň demirgazyk-günbatarynda Rim döwründen ozal ösen siwilizasiýany – Etruriýa (häzirki Toskana) diýlip atlandyrylýan sebiti döreden, b.e.öň 1-nji müňýyllykda ýaşap geçen gadymy taýpalardyr.
Etrusklylar hakda esasy maglumat çeşmesi bolup grek we rim ýazyjylarynyň (Gerodot, Diodor Sikulus, Strabon, Titus Liwiýus, Plini ýaşuly we ş.m.) ýazgylary, şeýle hem Etruskanyň mazarlaryndan we oturymly ýerlerinden tapylan arheologiki materiallardyr. Etrusk ýazgylarynyň (esasanam gaty gysgalary) 10 müňe golaýy saklanyp galypdyr, olaryň diňe käbirleriniň anyk interpretirlenedigi we käbirleriniň düşündirlmänligi barada aýdylýar. Etrusklylaryň gelip çykyşy entek belli däl. Gadymy däp-dessurlar olary Gündogardan gelip çykan hasaplaýardy. Arheologik maglumatlaryna esaslanýan häzirki zaman ylmynda gündogardaky gelmişekler diňe ýerli we öňki taýpalaryň çylşyrymly täsiri netijesinde Italiýada ösen Etrusklylaryň döremegine gatnaşan etnik toparlaryň bir bölegi bolandygy baradaky pikir bar… Etrusklylaryň etnik taýdan emele gelmegi, b.e.öň 8-nji asyra çenli tamamlandy. (A.I. Harsekin USE, 1978).
Etrusklar bilen türkmenleriň garyndaşlygy baradaky pikir mende 40 ýyl mundan ozal döräpdi. Ine, şu meselede biobibliografiki yza çekilmegim gerek. 1982-nji ýylyň oktýabr aýynda, SSSR-iň döredilmeginiň 60 ýyllygynyň öňüsyrasynda Sowet-Italiýa dostluk jemgyýetiniň üsti bilen Sowet Soýuzynyň wekiliýetiniň bir bölegi hökmünde, SSSR-iň ylym pudagynda gazanan üstünliklerini tanatmak üçin Italiýa eden saparyma gatnaşmaga mümkinçilik gazandym. Delegasiýa esasan dürli respublikalardan bolan dürli ugurdaky alymlardan ybaratdy.
Türkmenistandan menden başga-da, Türkmen oba hojalyk institutynyň pro-rektory bardy.
Saparymyz Italiýanyň paýtagty – Rimden başlandy. Iş meýilnamasy Italiýanyň gözel ýerleri bilen tanyşmagy, şol sanda Watikana baryp görmegi öz içine alýardy. Şeýdip, köp sanly eksponatlaryň arasynda muzeýde aýlanyp, “Etrusklynyň portreti” atly bir suraty gördüm, suratdaky kişiniň watandaşym bilen meňzeşligi meni haýran galdyrdy. Men onuň ünsüni portrete çekip, watandaşymdan onuň aşagynda durmagyny haýyş etdim we kamerasy bilen olary surata düşürdim.
Gynansagam, şol syýahatdan ýadygärlik suratym ýok, watandaşym ol syýahatdan hiç zadyň galmandygyny aýtdyp, ýekeje surat hem bermedi.
Bilşiňiz ýaly, bir halkyň belli bir topara we maşgala degişlidigini etniki we dil taýdan baglanyşdyrmagyň esasy açary, ilkinji nobatda, ady we esasanam öz-özüni atlandyryşydyr. Biziň ýagdaýymyzda, atlaryň birnäçe görnüşiniň, şol san-da latyn görnüşleriniň – Etrusci, Tusci; Grekçe – Tursenoi we öz-özüni – Rosna, Rasena diýp atlandyrylmagy uly kynçylyk döredýärdi.
Emma berlen atlaryň hiç birini gutarnykly kabul edip bolmaz. Şol bir wagtyň özünde, özümiň uzak wagtlap Etrusklylaryň gadymy türkmenlere degişlidigine şübhelenmedim.
Etrusk diliniň düşündirilişini eýýäm birnäçe gezek üstünlikli synagdan geçiren usulym bilen başladym: bu etnik toparyň atlarynda belli bir halka degişlidigini görkezýän sözler barmy? Munuň üçin atlardan diňe çekimsiz sesleri ulandym we täzeden oglasowka berdim. Şol bir wagtyň özünde, iň köp kabul edilen Etrusci (TRSC) Latyn adynyň täze oglasowkasyndan soň, “Saki tiresi” manysyny berýän TiReSaCi türkmen sözlemi we Rasena (RSN) adyndan – “sen ariý” manysyndaky aRriýSeN söz düzümi alyndy.
Şeýlelik bilen, iki sözlemde-de Etrusklylaryň häzirki Ariýaly türkmenlerine degişlidigi barada jedelsiz subutnamalar bar we bular “SaCi” we “aRiy” sözleri.
Ýokardaky ýazgylar diňe gadymy türkmen Sak tiresinden (Etrusklylardan) Tiresaksyň hakyky diliniň açylyşyna we tassyklanmagyna ýene bir goşundy. Bu ýerde, meniň pikirimçe, sahyp (sahib) köp manyly kök sözünden gelip çykan “Sak we skif” etnonimleriniň köpden bäri ykrar edilen birligi barada aýtmak ýerliklidir. Ol hökümdar, hojaýyn (eýe); jenap -ýokary derejeli adam (ýokary wezipeli şahs); dost (dost-ýar) we ş.m. diýmekdir.
Müňýyllyklaryň dowamynda Sahyp (Sahib) etnonimi dilden-dile geçýän lingwistik üýtgeşmeleri başdan geçirdi, esasanam dil görnüşleriniň akymlylygy bilen baglanyşykly bolup, skif we saki sinonimlerinde özüni tanatdy.
Indi bolsa köp düşündirişlerimiň we käbir netijeleriň arasyndan iki ýazgymy dykgatyňyza ýetirmekçi.
Şeýlelik bilen, 1-nji suratda görkezilen sarkofagyň ýokarsyndaky gökteke türkmen runasynda ýazylan ýazgy çepden saga aşakdaky ýaly okalýar: ýaSSyn KePaRa; aşagyndakyy ýazgy bolsa: KeSP (ediji) SaK öSeR SyTaRa aLySa diýip okalýar.
Şol bir wagtyň özünde, tekstlerde baş harplar bilen runa belgileriniň harpma – harp terjimelerini we kiçi harplar bilen bolsa oglasowka edilen sesleri görkezýärin.
2-nji surat hem sarkofag berlen we ol iki ýazgy bilen üpjün edilýär: ýokarsynda – SeN GuTuTa NeSiN SaKaaTTa; we aşakda – NeSiGaSy.
Gadymy döwürlerden bäri türkmenleriň däp – dessurynda ýaşululara hormat goýmak we ölüleri sylamak aýratyn ähmiýete eýe bolup, nakyllarda we atalar sözlerinde, şeýle hem türkmen nusgawy şahyrlarynyň döredijiliginde öz beýanyny tapýar. Mysal üçin: “Ulyny sylan şir bolar, ölüsini sylan pir bolar”, ýagny: “Ýaşululara hormat goýýan adam arslan bilen, ölülerini hormatlaýan adam pirler, işanlar bilen deňeşdiriler.”
Netijeler
1) Häzirki zaman türkmenleriň uruglaryndan biri bolan Etrusklylaryň (tiresi Sak) dili tapyldy we tassyklandy.
2) Üç müň ýyllyk gapyllykdan gaýdyp gelen dile ylym we ilkinji nobatda taryh, etnolingwistika, arheologiýa we medeniýet tarapyndan aşa baha bermek kyn.
3) Iň möhümi, iki ýurduň halklarynyň arasyndaky gadymy gatnaşyklarynyň subut edilmegi, Türkmenistan we Italiýa üçin hem möhümdir.
4) Açyşyň wajyp ähmiýetini göz öňünde tutup, Alymyň bu açyşy amala aşyran ýurdy we halkynyň bir bölegi Tire Saki bolan Türkmenistanyň hukuklaryny ileri tutup Tire Saklardan (Etruskadan) saklanyp galan ähli eserleri, artefaklary “ÝUNESKO-nyň Bütindünýä medeni miras sanawyna” girizilmegini teklip etmeli.
Ö.A.Ödekow.
Teswirler