Suw serişdelerini toplamakda, suwaryş ulgamlarynyň işleýşini üpjün etmekde we suw akymlaryny dolandyrmakda toprak bentleri möhüm gidrotehniki desgalar hasaplanýar. Şeýle desgalaryň gurluşygynda ýerli toprak serişdelerinden peýdalanmak mümkinçiligi, gurluşyk işlerini mehanizmleşdirmek we dürli tebigy şertlere laýyk gelýän taslama çözgütlerini işläp taýýarlamak aýratyn ähmiýete eýedir.
Toprak bentleriniň ygtybarlylygy diňe bir olaryň ölçeglerine bagly däldir. Desganyň howpsuz işlemegi üçin ulanylýan topragyň berklik we süzülme häsiýetleri, düýbüniň göterijilik ukyby, suw derejesiniň üýtgemegi, atmosfera täsirleri hem-de gurluşygyň tehnologiýasy toplumlaýyn öwrenilmelidir. Taslama tapgyrynda bu şertleriň ýeterlik derejede hasaba alynmazlygy bendiň çökmegine, ýapgytlarynyň durnuklylygynyň bozulmagyna, süzülme akymynyň güýçlenmegine ýa-da ýerli eroziýa hadysalarynyň ýüze çykmagyna getirip biler.
Şonuň üçin berkidilmedik ýaýyk profilli toprak bentlerini taslamagyň usullaryny öwrenmekde esasy üns gurluşyň amatly geometrik ölçeglerini kesgitlemäge, topraklaryň häsiýetlerini dogry bahalandyrmaga we hasaplamalaryň netijeliligini ýokarlandyrmaga gönükdirilmelidir.
Toprak bendi dykyzlandyrylyp ýerleşdirilen tebigy topraklardan gurlan gidrotehniki desga bolup, onuň göwresi suwuň basyşyny kabul edýär we öz agramynyň, düýp bilen özara täsiriniň hem-de topragyň berklik häsiýetleriniň hasabyna durnuklylygyny saklaýar.
Toprak bentleri gurluşynyň aýratynlygyna görä birmeňzeş toprakdan gurlan we dürli häsiýetli toprak zolaklaryndan düzülen görnüşlere bölünip bilner. Birmeňzeş bentlerde esasy göwre, esasan, meňzeş häsiýetli toprakdan gurulýar. Zolaklaýyn bentlerde bolsa suw geçirmezligi üpjün edýän bölekler bilen berklik we durnuklylyk üçin hyzmat edýän bölekleriň wezipeleri tapawutlandyrylýar. Gurluş görnüşini saýlamak ýerli toprak serişdeleriniň elýeterliligine, olaryň inženerçilik häsiýetlerine we desganyň ulanylyş şertlerine baglydyr.
Ýaýyk profilli toprak bentleriniň taslamasynda göwresiniň beýikligi, gerşiniň ini, ýokarky we aşaky ýapgytlaryň ýapgytlyk derejesi, düýbüniň gurluşy hem-de suw geçiriji we suw sowujy elementleriň ýerleşişi esasy geometrik we konstruktiw görkezijiler bolup durýar. Bu ölçegleri diňe tejribede ulanylýan umumy görkezijilere esaslanyp bellemek dogry däldir. Her bir desganyň taslamasy anyk inženerçilik-geologik barlaglaryň we hasaplamalaryň netijelerine daýanmalydyr.
Toprak bentleri taslananda aşakdaky şertleri öwrenmek zerurdyr:
- gurluşyk meýdançasynyň topografik we geologik aýratynlyklary;
- bendiň göwresinde we düýbünde ulanyljak topraklaryň düzümi hem-de fiziki-mehaniki görkezijileri;
- suwuň derejesiniň, basyşynyň we üýtgemeleriniň häsiýeti;
- süzülme akymynyň ugry, tizligi we mümkin bolan täsiri;
- bent ýapgytlarynyň dürli ulanyş ýagdaýlarynda durnuklylygy;
- gurluşyk serişdeleriniň elýeterliligi we gurluşyk işleriniň tehnologiýasy.
Bu maglumatlar bendiň gurluş görnüşini saýlamakda, onuň ölçeglerini kesgitlemekde we howpsuzlygyny esaslandyrmakda başlangyç maglumatlar bolup hyzmat edýär.
Berkidilmedik ýaýyk profilli toprak bentleri üçin taslama işlerini yzygiderli tapgyrlara bölmek maksadalaýykdyr.
Birinji tapgyrda desganyň maksady, ulanylyş şertleri we gurluşyk meýdançasynyň tebigy aýratynlyklary öwrenilýär. Topografik hem-de inženerçilik-geologik maglumatlar ýygnalyp, topraklaryň häsiýetleri boýunça meýdan we laboratoriýa barlaglary geçirilýär.
Ikinji tapgyrda başlangyç gurluş wariantlary işlenip taýýarlanylýar. Bendiň göwresiniň görnüşi, ölçegleri, ýapgytlaryň ýapgytlyk derejesi we zerur bolan suw sowujy elementleriň ýerleşişi kesgitlenýär. Bu çözgütler toprak serişdeleriniň häsiýetlerine we desganyň ulanylyş maksatlaryna laýyklykda saýlanýar.
Üçünji tapgyrda süzülme, ýapgyt durnuklylygy, çökme we zerur bolan beýleki geotehniki hasaplamalar geçirilýär. Suwuň dürli derejeleri hem-de gurluşyň degişli ulanyş ýagdaýlary boýunça hasaplama wariantlary deňeşdirilýär.
Dördünji tapgyrda tehniki taýdan kabul ederlikli wariantlaryň ykdysady görkezijileri seljerilýär. Gurluşykda ulanylýan topragyň mukdary, daşama zerurlygy, işleriň tehnologiýasy we ulanyş döwründäki gözegçilik talaplary göz öňünde tutulýar.
Soňky tapgyrda saýlanan çözgüt iş resminamalarynda esaslandyrylýar. Gurluşyk döwründe taslama talaplarynyň berjaý edilişi barlanýar we zerur gözegçilik çäreleri bellenilýär. Şeýle yzygiderlilik taslamanyň başlangyç barlaglardan başlap, desganyň ulanyş döwrüne çenli bitewi tehniki ulgam hökmünde alnyp barylmagyna ýardam edýär.
Berkidilmedik ýaýyk profilli toprak bentlerini taslamagyň usullaryny öwrenmek we kämilleşdirmek gidrotehniki desgalaryň ygtybarlylygyny, durnuklylygyny hem-de ykdysady netijeliligini ýokarlandyrmak üçin möhüm ähmiýete eýedir. Taslama çözgütleri topraklaryň fiziki-mehaniki häsiýetlerine, gurluşyk meýdançasynyň geologik şertlerine, süzülme hadysalaryna we ýapgytlaryň durnuklylygyna toplumlaýyn baha bermek arkaly esaslandyrylmalydyr.
Söhbet Hojamseýidow
S.A. Nyýazow adyndaky Türkmen oba hojalyk
uniwersitetiniň talyby
Teswirler