Berkarar döwletiň täze eýýamynda dünýä ykdysadyýetiniň ösüş ugruny kesgitleýän esasy güýçleriň biri sanlylaşma bolup durýar. Bu prosesde emeli aň tehnologiýalary diňe bir tehniki täzelik hökmünde däl, eýsem ykdysady ösüşiň, dolandyryş netijeliliginiň we milli bäsdeşlige ukyplylygyň strategik binýady hökmünde çykyş edýär. Sanly ykdysadyýet şertlerinde maglumatlaryň gymmaty nebit ýa-da gaz ýaly tebigy baýlyklar bilen deňleşýär, emeli aň bolsa şol maglumatlardan gymmat döretmegiň iň güýçli guralyna öwrülýär.
Emeli aň sanly ykdysadyýetde ilkinji nobatda karar kabul etmegiň hilini düýpgöter üýtgedýär. Uly maglumat toplumlaryny gysga wagtda seljermek, bazar tendensiýalaryny öňünden çaklamak, töwekgelçilikleri takyk hasaplamak mümkinçilikleri ykdysady subýektleriň has dogry we wagtynda çözgüt kabul etmegine şert döredýär. Bu ýagdaý bank ulgamynda karz syýasatynyň kämilleşmegine, senagatda önümçiligiň optimizasiýa edilmegine, döwlet dolandyryşynda bolsa serişdeleriň tygşytly paýlanmagyna getirýär.
Sanly ykdysadyýetde emeli aňyň strategik ähmiýeti onuň öndürijiligi ep-esli ýokarlandyrmak ukyby bilen hem baglydyr. Akylly algoritmler arkaly awtomatlaşdyrylan prosesler adam zähmetini ýeňilleşdirýär, wagty tygşytlaýar we çykdajylary azaldýar. Netijede, ykdysadyýetde döredilýän goşmaça gymmat artýar. Bu aýratyn-da energetika, logistika, oba hojalygy we hyzmatlar ulgamynda öz täsirini aýdyň görkezýär. Energiýa sarp edilişini öňünden çaklamak, üpjünçilik zynjyrlaryny dolandyrmak, islegi takyk kesgitlemek ýaly meseleler emeli aňsyz göz öňüne getirip bolmajak derejä ýetdi.
Emeli aňyň sanly ykdysadyýetdäki möhüm aýratynlyklarynyň biri hem innowasiýany tizleşdirmegidir. Täze önümleriň, hyzmatlaryň we iş modelleriniň döremegi maglumatlara esaslanýan akylly çözgütler bilen göni baglanyşyklydyr. Startap ekoulgamlarynda emeli aň tehnologiýalary ýokary töwekgelçilikli, emma ýokary girdejili ideýalaryň ýüze çykmagyna ýol açýar. Bu ýagdaý ýaşlaryň döredijilik mümkinçiliklerini giňeldýär we ykdysady ösüşde adam kapitalynyň ornuny has-da güýçlendirýär. Döwlet derejesinde seredilende, emeli aň sanly ykdysadyýetiň strategik dolandyryş guraly bolup çykyş edýär. Salgyt ulgamlarynyň sanlylaşdyrylmagy, kölegeli ykdysadyýetiň azaldylmagy, jemgyýetçilik hyzmatlarynyň elýeterliliginiň ýokarlandyrylmagy emeli aň tehnologiýalarynyň kömegi bilen has netijeli amala aşyrylýar. Şeýlelikde, döwlet bilen jemgyýetiň arasyndaky gatnaşyklary has açyk, anyk we ynamly derejä çykarmak mümkin bolýar.
Şeýle-de bolsa, emeli aňyň strategik ähmiýeti diňe tehniki ýa-da ykdysady peýda bilen çäklenmeýär. Ol adam kapitalynyň hiline goýulýan maýa goýumlaryň netijeliligini hem kesgitleýär. Emeli aňy ösdürmek üçin ýokary bilimli hünärmenler, ylmy-barlag işleri we innowasion pikirleniş zerurdyr. Bu bolsa bilim ulgamynyň döwrebaplaşdyrylmagyny, ykdysadyýet bilen ylymyň arasyndaky arabaglanyşygyň pugtalandyrylmagyny talap edýär. Sanly ykdysadyýetde emeli aň diňe bir ösüş serişdesi däl, eýsem strategik üstünligiň açarydyr. Ony netijeli ulanýan döwletler we jemgyýetler global ykdysady giňişlikde has durnukly, bäsdeşlige ukyply we öňe barýan derejä ýetýärler. Geljek emeli aňy döredýänleriň we ony akylly dolandyrýanlaryň elindedir. Hut şonuň üçin hem emeli aňy milli ösüş strategiýasynyň möhüm bölegi hökmünde görmek, ony sanly ykdysadyýetiň hyzmatyna ugrukdyrmak häzirki döwrüň esasy talaplarynyň biridir.
Gunça NURYÝEWA,
Türkmenistanyň Döwlet energetika
institutynyň mugallymy.
Teswirler