Ýylyň soňunda dünýäniň öňdebaryjy ylmy merkezlerinden millionlarça adam üçin umyt döredýän habar ýaýrady: adam beýnisiniň biologik ýaşyny «yza süýşürmek» mümkinçiligi hakykata has-da golaýlaşdy. Senolitikler diýlip atlandyrylýan täze görnüşli derman serişdeleri synag tapgyrlaryndan üstünlikli geçdi, bu bolsa Nature Aging we Cell žurnallarynda çap edilen ylmy işlerde tassyklandy. Maýo klinikasynyň hem-de Garward lukmançylyk mekdebiniň alymlary dokumalardan «zombi-öýjükler» diýlip atlandyrylýan garran öýjükleri saýlap aýyrmaga ukyply täze nesil senolitik serişdeleriň netijelerini hödürlediler.
Adam ýaşy ulaldygyça organizmde senil, ýagny garrap, bölünmegini bes eden, emma doly ýok bolmadyk öýjükler ýygnanýar. Professor Dewid Sinkleriň ýolbaşçylygyndaky Garward topary we Maýo klinikasynyň hünärmenleri bu öýjükleriň diňe bir peýdasyz däl, eýsem zyýanlydygyny subut etdiler. Olar çişmä getirýän we neýronlaryň arasyndaky baglanyşyklary bozýan zäherli beloklary bölüp çykarýarlar. Hut şu ýagdaý kognitiw ukyplaryň peselmeginiň hem-de Alsgeýmer keseliniň esasy sebäpleriniň biri hökmünde kabul edilýär.
Uzak ýyllaryň dowamynda esasy mesele zyýanly öýjükleri sag dokumalara zeper ýetirmezden ýok etmekdi. Nature Aging žurnalynyň dekabr aýyndaky sanynda ýokary takyklyk bilen işleýän, biologik filtr ýaly täsir edýän täze bejeriş usulynyň üstünlikli netijeleri çap edildi.
Synaglaryň dowamynda garran öýjükler aýrylandan soň, gatnaşyjylaryň beýnindäki ýadyň merkezi bolan gippokampda neýronlaryň täzeden sinaptik baglanyşyklary emele getirip başlandygy anyklandy.
Kliniki derejede-de möhüm öňegidişlik gazanyldy: Maýo klinikasynda doktor Jeýms Kirklandyň ýolbaşçylygyndaky topar maglumatlary gaýtadan işlemegiň tizliginiň we gysga möhletli ýadyň ep-esli gowulanandygyny tassyklady.
Netijede, beýni diňe garramagyny togtatmaýar, eýsem umumy çişmegiň azalmagy bilen biologik taýdan has ýaş derejede işleýär.
Alymlar bu bejerginiň «ölümsizlik serişdesi» däldigini, esasy maksadyň bolsa adamyň ýaşaýyş hilini düýpli gowulandyrmakdygyny aýratyn belleýärler. Häzirki wagtda giňeldilen kliniki synaglar Massaçusets ştatynyň umumy hassahanasynda (MGH) dowam edýär. Hünärmenleriň çaklamasyna görä, häzirki ösüş depgini saklansa, «kognitiw täzeleniş» kurslary 2026-njy ýylyň ahyryna ýa-da 2027-nji ýylyň başlaryna çenli lukmançylyk tejribesine girizilip bilner. Bu ylmy açyş garramak baradaky garaýşy düýpgöter üýtgedýär: öň gutulgysyz ýagdaý hasaplanan garramak indi organizmi dogry taýdan goldamak arkaly çözülip bilinýän biologik mesele hökmünde kabul edilýär.
Güljemile HUDAÝBERDIÝEWA,
Myrat Garryýew adyndaky Türkmenistanyň Döwlet
lukmançylyk uniwersitetiniň Kliniki Farmakologiýa
okuwly gospital terapiýa kafedrasynyň assistenti.
Teswirler